Khoáng đa lượng là nhóm khoáng chất cơ thể người cần mỗi ngày từ khoảng một trăm miligam trở lên, gồm bảy chất: canxi, phốt pho, magie, natri, kali, clo và lưu huỳnh. Gọi là "đa lượng" vì lượng cần và lượng nằm sẵn trong cơ thể đều lớn hơn hẳn nhóm vi lượng như sắt, kẽm, i-ốt, selen — những chất chỉ cần vài miligam hoặc vài microgam.
Điều sách giáo khoa ít nhấn là bảy chất này hầu như không bao giờ làm việc một mình. Canxi và phốt pho cùng dựng khung xương, natri và kali đứng hai bên màng tế bào, clo đi kèm natri trong muối và trong dịch dạ dày, magie giữ cho phân tử năng lượng dùng được. Hiểu theo cặp giúp bạn đọc nhãn, nấu ăn và nghe lời khuyên dinh dưỡng tỉnh táo hơn. Bài này đi qua từng chất, các mối quan hệ chính và những chỗ người ta hay hiểu sai.
Bảy khoáng đa lượng nhìn một lượt
Bảng dưới gom vai trò chính và nguồn quen thuộc trong bữa ăn Việt. Số liệu về lượng trong cơ thể là ước tính chung cho người trưởng thành trong các giáo trình sinh lý, dao động theo vóc người.
| Khoáng chất | Nằm chủ yếu ở đâu | Việc chính | Nguồn quen thuộc |
|---|---|---|---|
| Canxi | Khoảng 99% trong xương và răng | Dựng xương, co cơ, truyền tín hiệu thần kinh, đông máu | Sữa, đậu phụ làm bằng muối canxi, cá nhỏ ăn cả xương, rau lá xanh |
| Phốt pho | Khoảng 85% trong xương | Cùng canxi tạo khoáng xương, có trong ATP, ADN, màng tế bào | Thịt, cá, trứng, sữa, đậu, ngũ cốc |
| Magie | Khoảng một nửa trong xương, phần lớn còn lại trong tế bào | Đi kèm hàng trăm enzym, giữ ATP ở dạng dùng được | Rau xanh, hạt, đậu, ngũ cốc ít xay xát |
| Natri | Chủ yếu ngoài tế bào, trong máu và dịch mô | Giữ thể tích dịch, dẫn truyền thần kinh | Muối, nước mắm, nước tương, bột nêm, đồ chế biến |
| Kali | Khoảng 98% bên trong tế bào | Giữ điện thế màng tế bào, nhịp tim, co cơ | Rau củ, trái cây, khoai, đậu |
| Clo | Ngoài tế bào, đi cùng natri | Cân bằng dịch và axit – bazơ, tạo axit dạ dày | Muối ăn và các gia vị mặn |
| Lưu huỳnh | Trong đạm, nhất là axit amin methionin và cystein | Cấu trúc protein, tóc, móng, chất chống oxy hoá nội sinh | Thịt, cá, trứng, đậu, hành, tỏi |
Nhìn bảng sẽ thấy ba chất đầu chủ yếu là "vật liệu xây dựng" của xương, ba chất kế là "chất điện giải" quyết định nước và điện trong cơ thể, còn lưu huỳnh gần như luôn đến cùng chất đạm nên hiếm ai phải bận tâm riêng về nó. Cách chia này thô nhưng giúp nhớ: nhóm xương cần nhau về tỷ lệ, nhóm điện giải cần nhau về thăng bằng.
Đa lượng và vi lượng khác nhau ở đâu
Ranh giới giữa đa lượng và vi lượng là quy ước theo số lượng, không phải theo tầm quan trọng. Thiếu i-ốt, một chất vi lượng chỉ cần khoảng vài trăm microgam mỗi ngày, gây bướu cổ và ảnh hưởng phát triển trí tuệ ở trẻ; thiếu canxi lâu năm thì xương thưa dần. Cả hai đều thiết yếu, chỉ khác nhau ở thang đo. Mốc hay được dùng là nhu cầu từ khoảng một trăm miligam mỗi ngày trở lên, hoặc lượng trong cơ thể chiếm từ khoảng 0,01% khối lượng trở lên.
Khác biệt thực tế quan trọng hơn nằm ở cách cơ thể quản lý. Với khoáng đa lượng, cơ thể có kho lớn và có cơ chế điều hoà rất chặt: thận lọc và giữ lại natri, kali, clo theo từng giờ; xương làm kho đệm cho canxi, phốt pho, magie. Vì vậy một bữa ăn thiếu hay thừa ít khi làm nồng độ trong máu lệch đi. Ngược lại, khi nồng độ trong máu đã lệch thì thường do bệnh, do thuốc, do mất dịch, chứ không đơn giản là ăn thiếu một hôm.
Hệ quả cho người đọc là: xét nghiệm máu thấy natri, kali, canxi bình thường không có nghĩa là bữa ăn đã đủ, và một con số lệch thì việc của bác sĩ là tìm nguyên nhân chứ không phải tự đi mua viên bổ sung. Với khoáng vi lượng, câu chuyện khác hơn vì kho nhỏ, khoảng cách giữa đủ và thừa hẹp hơn — danh mục khoáng vi lượng của trang có bài riêng về điều này.
Những cặp quan hệ chính trong nhóm đa lượng
Canxi đi với phốt pho. Tinh thể khoáng trong xương là hydroxyapatit, một hợp chất của cả canxi lẫn phốt phát. Thiếu một trong hai thì chất kia cũng không đóng vào xương được trọn vẹn. Vì thế người ta bàn về tỷ lệ giữa hai chất chứ không chỉ lượng của từng chất.
Natri đối trọng với kali. Mỗi tế bào liên tục bơm natri ra ngoài và kéo kali vào trong. Chênh lệch này tạo điện thế cho thần kinh và cơ hoạt động. Ở mức bữa ăn, ăn nhiều natri mà ít kali gắn với huyết áp cao hơn so với khi hai chất cân đối.
Clo bám theo natri. Hơn một nửa khối lượng muối ăn là clo. Ăn nhiều muối là nhận nhiều cả hai; mất dịch do nôn, tiêu chảy, mồ hôi thì mất cả hai. Clo còn là nguyên liệu cho axit clohydric trong dạ dày.
Magie đứng sau cả canxi lẫn kali. Tuyến cận giáp cần magie để tiết hormon điều hoà canxi; thận cần magie để giữ kali. Khi magie thấp kéo dài, bác sĩ thường thấy canxi và kali khó điều chỉnh cho tới khi magie được bù — chuyện này thuộc về điều trị, không phải tự xử lý tại nhà.
Lưu huỳnh đi cùng chất đạm. Hầu như toàn bộ lưu huỳnh trong khẩu phần đến từ axit amin chứa lưu huỳnh. Ăn đủ đạm là đủ lưu huỳnh; không có khuyến nghị riêng cho chất này ở người khoẻ.
Bữa cơm Việt cung cấp khoáng đa lượng thế nào
Một mâm cơm gia đình điển hình — cơm, một món mặn, một đĩa rau, một bát canh, nước chấm — đã chạm tới cả bảy chất. Cơm và món mặn cho phốt pho, lưu huỳnh; rau và canh cho kali, magie và một phần canxi; nước mắm, muối, bột nêm cho natri và clo. Điểm mạnh của mâm cơm Việt là rau nhiều và canh gần như bữa nào cũng có, nên kali thường khá hơn so với khẩu phần nhiều đồ ăn nhanh.
Điểm yếu thì rõ không kém. Thứ nhất là natri: muối ẩn trong nước mắm, nước tương, bột nêm, mì gói, dưa cà muối, giò chả làm lượng natri dễ vượt xa mức Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị cho người lớn là dưới 2.000 miligam natri, tương đương dưới 5 gam muối mỗi ngày. Thứ hai là canxi: nhiều gia đình ít dùng sữa, nên canxi phải trông vào đậu phụ, tôm cua cá nhỏ ăn cả vỏ xương và rau lá xanh. Thứ ba là magie bị mất khi gạo xay xát trắng, vì phần lớn magie nằm ở lớp cám và mầm.
Bạn không cần tính từng miligam. Một vài thói quen đủ để dịch chuyển cán cân: thêm một bữa rau lá đậm màu mỗi ngày, có đậu phụ hoặc cá nhỏ vài lần một tuần, xen gạo lứt hoặc khoai, chấm nước mắm vừa phải và bớt bột nêm khi đã có nước mắm. Cách phối món cụ thể để hấp thu tốt có ở danh mục phối món của trang.
Những hiểu lầm hay gặp về khoáng đa lượng
Vì là nhóm "cần nhiều", khoáng đa lượng hay bị kéo vào các lời quảng cáo kiểu càng nhiều càng tốt. Vài hiểu lầm đáng gỡ:
- "Uống nước khoáng là đủ khoáng." Nước khoáng có canxi, magie, natri ở mức tuỳ nguồn, nhưng thường chỉ góp một phần nhỏ so với bữa ăn. Một số loại nhiều natri, người phải ăn nhạt cần xem bảng thành phần.
- "Ăn nhiều canxi thì xương chắc." Xương cần canxi nhưng cũng cần phốt pho, magie, vitamin D, vitamin K, chất đạm và vận động chịu lực. Dồn canxi liều cao qua viên uống mà bỏ qua những thứ còn lại không cho kết quả tương xứng, và có thể kéo theo nguy cơ khác.
- "Kali tốt cho huyết áp nên ai cũng nên uống viên kali." Lợi ích của kali được ghi nhận chủ yếu qua rau quả. Viên kali hay muối thay thế chứa kali không phải lựa chọn tự do cho người bệnh thận hoặc đang dùng một số nhóm thuốc huyết áp.
- "Muối hồng, muối biển ít natri hơn muối trắng." Tính theo gam, các loại muối hạt đều chủ yếu là natri clorua. Hạt to hơn thì một thìa chứa ít muối hơn, nhưng nêm cho đủ mặn thì lượng natri gần như tương đương.
- "Thiếu khoáng thì sẽ thấy mệt, chuột rút." Mệt và chuột rút có rất nhiều nguyên nhân. Đoán thiếu khoáng qua cảm giác rồi tự bổ sung dễ che mất nguyên nhân thật.
Điểm chung của những hiểu lầm này là nhìn một chất tách rời. Đúng với tinh thần của nhóm đa lượng thì phải hỏi thêm: chất đó đi với chất nào, và cơ thể đang điều hoà nó bằng cơ quan nào.
Nhu cầu khuyến nghị: đọc thế nào cho đúng
Mỗi quốc gia và tổ chức có bảng nhu cầu khuyến nghị riêng. Ở Việt Nam, Viện Dinh dưỡng Quốc gia ban hành bảng nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt; WHO có khuyến nghị về natri và kali cho người lớn; Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ có bảng chi tiết theo tuổi và giới, kèm mức ăn vào tối đa chấp nhận được cho một số chất. Các bảng không hoàn toàn trùng nhau và được cập nhật theo thời gian, nên khi cần con số cụ thể bạn tra bản hiện hành của tổ chức mình tin dùng.
Một vài mốc đã ổn định và hay được trích: WHO khuyến nghị người lớn ăn dưới 2.000 miligam natri và ít nhất 3.510 miligam kali mỗi ngày. Bảng Hoa Kỳ đặt nhu cầu phốt pho cho người trưởng thành ở 700 miligam mỗi ngày, và giới hạn magie từ viên bổ sung (không tính magie trong thức ăn) ở 350 miligam mỗi ngày cho người lớn — vượt mức này dễ gây tiêu chảy.
Cần nhớ ba điều khi đọc những con số đó. Một, đây là mốc cho cộng đồng người khoẻ, không phải liều cho người bệnh. Hai, nhu cầu của trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi khác người trưởng thành. Ba, mức tối đa được đặt ra chủ yếu để cảnh báo viên bổ sung và thực phẩm tăng cường, vì ăn thức ăn thông thường hiếm khi vượt ngưỡng ở người có thận khoẻ.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Khoáng đa lượng lệch trong máu thường là dấu hiệu của một vấn đề khác cần được khám. Bạn nên đi khám khi có những tình huống như: tim đập không đều, hồi hộp kéo dài; yếu cơ rõ rệt, tê bì quanh miệng hoặc đầu ngón tay; chuột rút lặp lại nhiều đêm không rõ lý do; nôn hoặc tiêu chảy kéo dài kèm khô miệng, tiểu ít, chóng mặt; lú lẫn, buồn ngủ bất thường sau khi mất nhiều nước hoặc uống rất nhiều nước.
Người đang bệnh thận, bệnh tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, đang dùng thuốc lợi tiểu hay các nhóm thuốc huyết áp, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ viên bổ sung nào có canxi, magie, kali, kể cả muối thay thế ít natri. Mang theo danh sách thuốc và viên đang uống khi đi khám để bác sĩ nhìn được toàn cảnh.
Bài viết này là thông tin dinh dưỡng phổ thông, không dùng để tự chẩn đoán thiếu hay thừa khoáng chất. Chỉ bác sĩ, dựa trên khám và xét nghiệm, mới kết luận được và quyết định có cần bổ sung hay không.
Câu hỏi thường gặp
Khoáng đa lượng có phải quan trọng hơn khoáng vi lượng không?
Không. Cách gọi chỉ phản ánh lượng cơ thể cần, không phản ánh tầm quan trọng. Thiếu i-ốt hay sắt, đều là vi lượng, có thể gây hậu quả nặng như thiếu canxi. Một khẩu phần tốt phải đủ cả hai nhóm, và cơ thể quản lý mỗi nhóm theo cách khác nhau.
Lưu huỳnh có cần bổ sung riêng không?
Người khoẻ ăn đủ chất đạm từ thịt, cá, trứng, đậu thì nhận đủ lưu huỳnh qua các axit amin chứa lưu huỳnh. Không có tổ chức lớn nào đặt nhu cầu khuyến nghị riêng cho lưu huỳnh ở người khoẻ, nên không có lý do để mua viên lưu huỳnh.
Ăn chay có thiếu khoáng đa lượng không?
Rau, đậu, hạt cho nhiều kali và magie, nên người ăn chay thường không thiếu hai chất này. Canxi cần chú ý hơn nếu không dùng sữa, và phải trông vào đậu phụ làm bằng muối canxi, rau lá xanh ít oxalat, vừng. Trang khác của hệ có bài riêng cho người ăn chay.
Nước mắm có tính là nguồn natri không?
Có, và là nguồn lớn. Nước mắm, nước tương, bột nêm, hạt nêm đều chứa nhiều natri; một bữa có cả ba thứ cộng lại có thể đã gần mức khuyến nghị cả ngày. Cách đổi natri trên nhãn ra muối có bài riêng ở trang khác của hệ.
Xét nghiệm điện giải đồ cho biết gì về bữa ăn?
Điện giải đồ đo nồng độ natri, kali, clo trong máu tại thời điểm lấy mẫu. Nhờ thận điều hoà rất chặt, các chỉ số này thường bình thường dù bữa ăn lệch. Nó hữu ích để bác sĩ phát hiện rối loạn do bệnh, thuốc hay mất dịch, ít dùng để đánh giá khẩu phần.
Có nên uống viên đa khoáng mỗi ngày cho chắc?
Người khoẻ ăn uống đa dạng thường không cần. Viên đa khoáng có thể hữu ích trong một số hoàn cảnh do bác sĩ xác định, nhưng tự uống lâu dài có thể chồng lên lượng từ thức ăn và tương tác với thuốc. Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.