MatThiet.comMật Thiết
Phối món ăn Việt để hấp thu tốt

Dưa cải muối, cà muối, tương chao trong bữa cơm: ăn kèm thế nào cho có lợi

Dưa cải, cà pháo, tương, chao giúp gì cho bữa cơm: vị chua đưa cơm, đạm đậu nành đã phân giải dễ tiêu; ăn lúc nào thì đã chua đủ, ăn bao nhiêu để không quá mặn.

Earthenware jar of golden pickled mustard greens being lifted out with chopsticks beside a bowl of braised pork, Bac Ninh countryside kitchen, side light through a wooden window

Dưa cải muối chua, cà pháo muối, tương, chao là món ăn kèm có ích khi được ăn đúng lúc và đúng lượng: dưa đã chua vàng giúp bữa cơm có vị chua hỗ trợ hấp thu sắt từ rau, cơm, đậu; tương và chao có đạm đậu nành đã được vi sinh vật phân giải nên dễ tiêu. Cái giá đi kèm là muối. Dưa ăn khi chưa đủ chua và cà muối xổi ăn nhiều là hai thói quen nên tránh.

Bài viết bàn chuyện đặt các món lên men này vào mâm cơm: ăn cùng món gì, lúc nào thì dưa đã chín, ai nên dè dặt. Cách muối dưa cho giòn vàng là chuyện của các trang bếp núc; ở đây chỉ nhìn từ góc cơ thể lấy được gì từ bữa ăn có đồ lên men.

Dưa muối chua giúp gì cho bữa ăn

Dưa cải, dưa cà, dưa giá chua là nhờ vi khuẩn lactic có sẵn trên rau chuyển đường thành axit lactic. Vị chua đó không chỉ để ăn đưa cơm. Một số nghiên cứu nhỏ cho thấy rau lên men lactic ăn cùng bữa làm sắt không heme từ thức ăn được hấp thu tốt hơn so với rau tươi cùng loại; các tác giả cho rằng môi trường axit và một số chất sinh ra trong quá trình lên men giữ sắt ở dạng dễ hấp thu. Bằng chứng còn ít, nhưng hướng đi phù hợp với kinh nghiệm chung là bữa ăn có vị chua tự nhiên thường hỗ trợ sắt.

Dưa muối còn giữ được một phần vitamin C của rau, nhất là dưa mới chua tới, còn giòn. Phần này giảm dần khi dưa để lâu, dưa khú hoặc khi đem nấu chín. Vì vậy nếu nói về vitamin C, một đĩa dưa ăn sống kèm bữa có lợi hơn nồi canh dưa ninh lâu.

Với bữa cơm Việt, chỗ đứng hợp lý của dưa muối là món ăn kèm, vài gắp trong bữa, giúp ăn ngon miệng hơn món kho béo và bổ sung chút vị chua. Dưa không thay được đĩa rau xanh, kể cả trong những ngày chợ xa, rau đắt: phần lớn chất xơ còn, nhưng folate, vitamin C và khoáng đã giảm, trong khi muối tăng lên nhiều.

Ăn khi nào: dưa chưa chua và cà muối xổi

Đợi dưa chua vàng hẳn mới ăn. Trong mấy ngày đầu muối, khi dưa còn xanh, hăng, chưa chua, lượng nitrit trong vại thường cao hơn; khi quá trình lên men lactic đã ổn định, dưa chua vàng thì nitrit giảm xuống. Đó là lý do lời khuyên quen thuộc của ngành dinh dưỡng là không ăn dưa khi còn "nửa sống nửa chín".

Bỏ dưa khú, có váng lạ, mùi hôi. Dưa khú là dấu hiệu quá trình lên men đã bị vi sinh vật khác lấn át, nước dưa nhớt, có mùi khó chịu. Váng trắng mỏng trên mặt có thể là men, nhưng váng có màu, mốc lông, mùi hôi thì nên bỏ cả vại.

Cà pháo muối xổi ăn ít. Cà pháo xanh có solanin, chất làm vị hơi đắng và có thể gây khó chịu tiêu hoá khi ăn nhiều. Cà muối nén đủ ngày, chuyển vàng thì lượng chất này giảm. Cà muối xổi trắng giòn ăn vài quả trong bữa là thói quen phổ biến; tránh ăn cả bát lớn, nhất là với trẻ nhỏ.

Nước dưa không dùng làm nước uống. Một số nơi uống nước dưa cho "mát". Nước dưa rất mặn và chứa phần lớn muối của vại, nên chỉ dùng một ít để nấu canh hay kho.

Phối dưa, cà, tương với món nào

Những cặp phối dưới đây đều quen thuộc, kèm điều cần lưu ý để món ăn kèm phát huy phần có lợi.

Món lên menPhối quen thuộcPhần có lợiLưu ý
Dưa cải chuaThịt ba chỉ kho dưa, canh dưa nấu cá, dưa xào lòngVị chua giúp món béo bớt ngấy, hỗ trợ sắtKho, nấu lâu mất vitamin C; rửa dưa bớt mặn
Cà pháo muốiCanh cua rau đay, cà pháo chấm mắm tômĂn kèm canh cua có canxi, rau đay giàu chất xơĂn vài quả, chọn cà đã muối đủ ngày
Dưa giá, dưa gópBánh xèo, thịt nướng, cá chiênCòn chút vitamin C, giòn, chua nhẹThường có đường, giấm; ăn trong vài ngày
Tương bần, tương nếpChấm rau muống luộc, đậu phụ ránĐạm đậu nành đã phân giải, đậm vịRất mặn, chấm ít
Chao, đậu phụ nhựRau muống xào chao, chấm rau luộcĐạm dễ tiêu, vị béoMặn, thay hẳn nước mắm trong món đó
Cơm mẻCanh chua, món ốc, thịt chuaTạo vị chua tự nhiên cho mónDùng như gia vị

Nguyên tắc chung là món lên men đóng vai gia vị và món đưa cơm. Khi đã có dưa hay tương trong mâm, các món khác nên nêm nhạt lại và không chấm thêm nước mắm, để tổng lượng muối của bữa không vọt lên.

Kho, nấu, xào với dưa: vị chua làm gì trong nồi

Thịt kho dưa cải. Axit trong dưa giúp thịt ba chỉ mềm và bớt ngấy, nước kho có vị chua dịu. Vì dưa đã mặn, nêm nước mắm ít hơn hẳn so với thịt kho thường, và nếm sau khi dưa đã ngấm.

Canh dưa nấu cá, canh dưa nấu sườn. Vị chua của dưa át mùi tanh của cá, làm nước canh trong và dễ ăn. Có thể vắt bớt nước dưa, rửa sơ để canh không quá chua mặn, rồi nêm lại vừa miệng.

Dưa xào lòng, dưa xào thịt bò. Rửa dưa, vắt ráo, xào lửa lớn cho dưa khô nước rồi mới cho thịt vào. Món xào nhanh giữ được độ giòn và một phần vitamin của dưa hơn món kho lâu.

Dưa ăn sống kèm bữa. Một đĩa dưa chua vàng, giòn, ăn kèm cơm và món kho là cách giữ được nhiều vitamin C và vi khuẩn lactic sống nhất. Chỉ cần vài gắp mỗi người.

Đừng nấu dưa trong nồi nhôm quá lâu. Món chua mặn để lâu trong nồi nhôm, nồi gang không tráng men có thể làm kim loại thôi vào món nhiều hơn, món có vị kim loại. Nấu xong nên chuyển sang bát, hộp thuỷ tinh hoặc sứ để cất.

Tương, chao, đồ lên men từ đậu

Tương và chao làm từ đậu nành qua công đoạn ủ mốc, lên men nhiều tuần. Trong quá trình đó, enzym của nấm mốc và vi khuẩn cắt đạm đậu nành thành những mảnh nhỏ hơn, phân giải một phần phytat và các chất ức chế men tiêu hoá vốn có trong hạt đậu. Kết quả là món ăn đậm vị umami, dễ tiêu hơn đậu luộc, và phần khoáng trong đó có thể dễ hấp thu hơn. Đây là lý do một chén tương nhỏ chấm rau luộc từng là nguồn đạm thường ngày của nhiều vùng quê, như vùng tương Bần ở Hưng Yên hay tương Cự Đà ở Hà Nội.

Tuy vậy, lượng ăn mỗi lần rất nhỏ, nên đóng góp về đạm và khoáng chỉ ở mức phụ. Điểm cần nhớ hơn là độ mặn: tương, chao, mắm tôm đều mặn hơn nhiều so với món ăn bình thường. Chấm ít, pha loãng tương với chút nước sôi để nguội, chanh, tỏi, ớt, là cách giữ vị mà bớt muối.

Đồ lên men làm tại nhà cần dụng cụ sạch, tỷ lệ muối đủ theo công thức truyền thống. Tương, chao có mốc lạ màu xanh đen, mùi hôi khác thường thì bỏ, vì một số loại nấm mốc lẫn vào có thể sinh độc tố. Mắm tôm phải được nấu chín hoặc pha từ loại đã qua chế biến bảo đảm vệ sinh, nhất là vào những đợt có cảnh báo dịch tiêu chảy.

Lợi khuẩn trong dưa muối: đừng thổi phồng

Dưa muối, cà muối ăn sống có vi khuẩn lactic còn sống, nên hay được gọi là "món probiotic của người Việt". Cách gọi đó có phần đúng về mặt vi sinh, nhưng hiện chưa có đủ bằng chứng để nói ăn dưa muối giúp chữa một bệnh cụ thể nào. Các chủng vi khuẩn trong vại dưa nhà làm khác nhau tuỳ rau, nước, thời tiết, không giống những chủng đã được nghiên cứu trong sản phẩm thương mại.

Khi dưa được kho, nấu canh, xào, vi khuẩn sống không còn, nhưng vị chua và phần chất do lên men tạo ra vẫn ở lại. Vì vậy cả dưa sống lẫn dưa nấu đều có chỗ đứng trong bữa ăn, chỉ là không nên ăn nhiều với kỳ vọng chữa bệnh.

Ở chiều ngược lại, cơ quan nghiên cứu ung thư của Tổ chức Y tế Thế giới xếp rau muối chua kiểu truyền thống châu Á vào nhóm có thể gây ung thư ở người, chủ yếu dựa trên liên hệ với ung thư dạ dày ở những vùng ăn rất nhiều đồ muối mặn hằng ngày. Điều này không có nghĩa một đĩa dưa trong bữa là nguy hiểm, mà là lời nhắc: ăn vừa phải, không thay rau tươi bằng dưa, không ăn dưa khú, dưa chưa chua.

Ai nên dè dặt và khi nào nên gặp bác sĩ

Người tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh thận, phù chân, nên hạn chế dưa muối, cà muối, tương, chao, mắm tôm vì lượng muối, và theo mức muối bác sĩ dặn. Người viêm loét dạ dày, trào ngược có thể thấy nóng rát khi ăn nhiều đồ chua; ăn ít, ăn kèm cơm và không ăn lúc đói. Người có tiền sử ung thư dạ dày trong gia đình, người nhiễm vi khuẩn HP đang theo dõi, nên hỏi bác sĩ tiêu hoá về chế độ ăn đồ muối.

Nếu sau khi ăn dưa, cà, mắm, tương bạn bị đau bụng, nôn, tiêu chảy nhiều lần, sốt, nhất là khi nhiều người cùng ăn đều bị, cần đi khám ngay và báo cho cơ sở y tế biết món đã ăn. Đau thượng vị kéo dài, ăn nhanh no, sụt cân, đi ngoài phân đen là những dấu hiệu cần khám tiêu hoá sớm, không thể tự xử lý bằng cách đổi món ăn kèm. Người đang ăn chế độ giảm muối theo chỉ định có thể hỏi chuyên gia dinh dưỡng xem dưa, tương nên ăn bao nhiêu mỗi tuần để vẫn giữ được món quen mà không phá chế độ.

Câu hỏi thường gặp

Dưa muối bao nhiêu ngày thì ăn được?

Tuỳ nhiệt độ và cách muối, thường dưa cải chua vàng sau vài ngày mùa nóng, lâu hơn mùa lạnh. Dấu hiệu là dưa chuyển vàng, vị chua rõ, không còn hăng. Ăn ở giai đoạn này vừa ngon vừa tránh được lúc nitrit còn cao.

Rửa dưa trước khi ăn có làm mất chất không?

Rửa qua nước làm mất một ít vitamin và vị chua, nhưng bớt được đáng kể lượng muối bám ngoài. Với người cần hạn chế muối, rửa dưa trước khi xào, kho hoặc ăn sống là đánh đổi đáng làm.

Dưa muối công nghiệp đóng túi có giống dưa nhà muối không?

Nhiều sản phẩm dưa đóng túi được muối chua bằng giấm hoặc thanh trùng, không còn vi khuẩn sống như dưa nhà làm. Vị chua vẫn có, lượng muối có thể khác. Bạn đọc nhãn để biết thành phần và lượng natri.

Ăn dưa muối với thịt kho có tốt hơn ăn riêng không?

Dưa chua giúp món kho béo bớt ngấy, có thể hỗ trợ sắt từ rau và cơm trong bữa. Nhưng thịt kho và dưa đều mặn, nên khi có hai món này cùng lúc, bạn ăn thêm rau luộc, canh nhạt và nêm các món khác nhẹ tay.

Phụ nữ mang thai ăn dưa, cà muối được không?

Ăn lượng nhỏ dưa đã chua, sạch, trong bữa thường không có vấn đề. Nên tránh dưa khú, dưa chưa chua, cà muối xổi ăn nhiều và đồ lên men không rõ nguồn gốc. Người bị phù, tăng huyết áp thai kỳ cần theo mức muối bác sĩ dặn.

Trẻ nhỏ có nên ăn dưa muối không?

Trẻ nhỏ cần ăn nhạt hơn người lớn, nên dưa muối, cà muối, tương chao không phải món nên cho trẻ ăn thường xuyên. Nếu trẻ thích, cho ăn vài miếng dưa đã chua, rửa bớt mặn, trong bữa có đủ rau và đạm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138