Clo trong cơ thể tồn tại dưới dạng ion clorua, là ion âm chính ở dịch ngoài tế bào, đi cặp với natri để giữ nước và áp suất thẩm thấu, đồng thời là nguyên liệu để dạ dày tạo axit clohydric. Clorua cũng giúp hồng cầu chở khí cacbonic và góp phần giữ thăng bằng axit – bazơ của máu.
Trong số bảy khoáng đa lượng, clo là chất ít được nhắc nhất, vì gần như toàn bộ clorua ta ăn vào đến từ muối ăn và thiếu clorua do ăn uống hầu như không xảy ra. Nhưng nhìn kỹ clorua giúp hiểu thêm vì sao muối quan trọng, vì sao nôn nhiều gây rối loạn, và đọc phiếu điện giải đồ dễ hơn. Lưu ý: clo dạng khí dùng khử trùng nước là chất khác hẳn, không phải clorua dinh dưỡng.
Clorua và clo khử trùng: cùng tên, khác chất
Nhiều người nghe "clo" là nghĩ đến mùi nước máy hay nước bể bơi. Đó là clo dùng khử trùng — khí clo hoặc các hợp chất như natri hypoclorit, có tính oxy hoá mạnh để diệt vi sinh vật. Clo trong dinh dưỡng là ion clorua, mang điện tích âm, rất bền, không có tính oxy hoá, và là thành phần của muối ăn natri clorua.
Về hoá học, nguyên tử clo nhận thêm một electron để thành ion clorua; ở dạng ion này nó trở nên ổn định và không còn tính chất ăn mòn của khí clo. Vì vậy muối ăn — một nửa là clorua theo số ion và khoảng sáu phần mười theo khối lượng — hoàn toàn khác với chất tẩy rửa có clo.
Phân biệt này đáng nói vì trên mạng có những lời khuyên nhầm lẫn kiểu "tránh clo để tốt cho sức khoẻ" rồi áp sang cả muối ăn, hoặc ngược lại, coi nước tẩy có clo là "bổ sung khoáng". Cả hai đều sai. Mùi clo trong nước máy và cách xử lý nó là chuyện an toàn nước, có bài riêng ở trang khác của hệ.
Một sự trùng tên khác cũng hay gây thắc mắc: axit clohydric trong dạ dày chính là cùng một hợp chất với axit trong một số nước tẩy bồn cầu, chỉ khác ở nồng độ và môi trường. Dạ dày tự bảo vệ bằng lớp chất nhầy và bicarbonat phủ trên niêm mạc, liên tục được làm mới. Điều đó cho thấy cùng một ion clorua có thể là thành phần thiết yếu hay là hoá chất nguy hiểm tuỳ nó đi với chất nào và ở liều nào.
Clorua làm những việc gì
Giữ nước cùng natri. Natri và clorua là cặp ion chiếm phần lớn áp suất thẩm thấu của dịch ngoài tế bào. Khi cơ thể giữ natri, clorua thường đi theo để giữ cân bằng điện tích, và nước đi theo cả hai. Thể tích máu và dịch mô vì thế gắn với cặp này.
Tạo axit dạ dày. Tế bào thành của dạ dày bơm ion hydro vào lòng dạ dày, đồng thời clorua đi qua kênh riêng ra cùng, tạo thành axit clohydric. Axit này giúp tiêu hoá đạm, hoạt hoá enzym pepsin, giúp giải phóng vitamin B12 khỏi thức ăn và tiêu diệt phần lớn vi khuẩn đi vào cùng thức ăn.
Giúp hồng cầu chở CO2. Khí cacbonic từ mô vào hồng cầu được chuyển thành bicarbonat rồi đưa ra huyết tương; để giữ cân bằng điện tích, clorua đi ngược vào hồng cầu. Hiện tượng trao đổi này giúp máu chở được nhiều CO2 về phổi.
Giữ thăng bằng axit – bazơ. Clorua và bicarbonat là hai ion âm chính ngoài tế bào và thường biến đổi ngược chiều nhau. Bác sĩ dùng chênh lệch giữa các ion trên phiếu điện giải đồ để khoanh vùng nguyên nhân rối loạn axit – bazơ.
Dẫn truyền và bài tiết. Kênh clorua tham gia điều hoà điện thế ở thần kinh và cơ, và giúp các tuyến tiết dịch như mồ hôi, chất nhầy đường thở. Bệnh xơ nang, một bệnh di truyền hiếm gặp ở người châu Á, liên quan đến khiếm khuyết kênh clorua và được chẩn đoán một phần qua đo clorua trong mồ hôi.
Nguồn clorua và nhu cầu
Hầu như toàn bộ clorua trong khẩu phần đến từ muối và gia vị mặn, nên lượng clorua đi song song với lượng natri.
| Nguồn | Ghi chú |
|---|---|
| Muối ăn, muối hạt, muối i-ốt | Khoảng sáu phần mười khối lượng là clorua |
| Nước mắm, nước tương, mắm các loại | Độ mặn chủ yếu từ natri clorua |
| Bột nêm, hạt nêm, mì gói, đồ chế biến | Clorua đi cùng natri từ muối trong công thức |
| Muối thay thế ít natri | Thường chứa kali clorua, vẫn cung cấp clorua |
| Rong biển, cà chua, cần tây, ô liu | Có clorua tự nhiên, lượng nhỏ hơn nhiều so với muối |
Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ đặt mức ăn vào đầy đủ cho clorua ở người 19 đến 50 tuổi là 2.300 miligam mỗi ngày, giảm dần ở người lớn tuổi, và mức tối đa chấp nhận được là 3.600 miligam — các con số này được tính tương ứng với mức natri, vì hai chất đến cùng nhau từ muối. Không có mục tiêu riêng nào cần đạt cho clorua: ăn muối ở mức khuyến nghị cho natri là đủ clorua.
Điều này có nghĩa là lời khuyên giảm muối không làm bạn thiếu clorua. Ngay cả khẩu phần ăn nhạt theo khuyến nghị của WHO vẫn chứa đủ clorua cho nhu cầu của người khoẻ.
Khi nào clorua máu lệch
Clorua máu nằm trên phiếu điện giải đồ cùng natri và kali. Ở người khoẻ, thận điều chỉnh clorua theo natri và theo nhu cầu axit – bazơ, nên chỉ số này ổn định. Clorua máu thấp hay cao thường phản ánh một quá trình khác đang diễn ra hơn là bữa ăn.
Clorua thấp hay gặp khi nôn nhiều hoặc hút dịch dạ dày kéo dài: dịch dạ dày giàu axit clohydric, mất đi thì mất cả clorua lẫn axit, máu trở nên kiềm hơn. Dùng một số thuốc lợi tiểu cũng có thể làm clorua giảm. Clorua cao có thể gặp khi mất nước, tiêu chảy nặng làm mất bicarbonat, một số bệnh thận, hoặc khi truyền nhiều dung dịch nước muối trong bệnh viện.
Có một ví dụ lịch sử cho thấy clorua quan trọng thế nào: cuối thập niên 1970 ở Hoa Kỳ, một số sản phẩm sữa công thức cho trẻ nhũ nhi vô tình thiếu clorua đã gây rối loạn kiềm hoá máu và chậm lớn ở nhiều trẻ, dẫn tới quy định chặt hơn về thành phần sữa công thức. Ngoài những trường hợp như vậy, thiếu clorua do ăn uống gần như không gặp.
Clorua trong dịch tiêu hoá: vì sao tiêu chảy mất nước nhanh
Mỗi ngày đường tiêu hoá tiết ra vài lít dịch — nước bọt, dịch dạ dày, dịch mật, dịch tuỵ, dịch ruột — và hấp thu lại gần như toàn bộ. Clorua là một trong những ion chính trong vòng luân chuyển này. Ở ruột, tế bào niêm mạc tiết clorua ra lòng ruột qua các kênh chuyên biệt, nước và natri đi theo, giúp lòng ruột đủ ẩm để thức ăn di chuyển; đồng thời ở chỗ khác, natri và clorua được hút trở lại, nước theo về.
Khi cân bằng này bị phá, nước mất rất nhanh. Độc tố của vi khuẩn tả là ví dụ kinh điển: nó khoá kênh tiết clorua ở trạng thái mở liên tục, clorua tuôn vào lòng ruột kéo theo natri và nước, gây tiêu chảy toàn nước với khối lượng lớn. Nhiều loại tiêu chảy do nhiễm khuẩn khác cũng làm tăng tiết clorua theo cơ chế tương tự, dù nhẹ hơn.
Chính hiểu biết về cơ chế này dẫn tới dung dịch bù nước đường uống: ruột vẫn giữ được khả năng hấp thu natri đi kèm glucose ngay cả khi đang tiêu chảy, nên dung dịch có đường và muối theo đúng tỷ lệ kéo được nước trở lại cơ thể. Đây là một trong những ứng dụng y học đơn giản mà cứu được rất nhiều người, và là ví dụ đẹp về quan hệ giữa natri, clorua, glucose và nước — các chất cần nhau mới làm được việc.
Những điều nên nhớ về clorua trong đời thường
Vì clorua đi theo muối, các lời khuyên thực tế về clorua thực chất là lời khuyên về muối và về mất dịch:
- Không cần và không nên tìm cách bổ sung clorua riêng; ăn muối i-ốt ở mức vừa phải là đủ.
- Giảm muối để bảo vệ huyết áp không gây thiếu clorua ở người khoẻ.
- Nôn hoặc tiêu chảy kéo dài làm mất cả nước, natri, kali, clorua; dung dịch bù nước đường uống pha đúng hướng dẫn trên gói được thiết kế để bù cân đối các chất này, khác với nước lọc hay nước ngọt.
- Không tự pha muối đậm đặc để uống bù vì có thể gây hại; pha sai tỷ lệ dung dịch bù nước cũng nguy hiểm, nhất là với trẻ nhỏ.
- Phiếu điện giải đồ có clorua lệch cần bác sĩ đọc cùng các chỉ số khác, không tự kết luận.
Mấu chốt là nhìn clorua như "người đồng hành" của natri và của axit dạ dày, chứ không phải một chất cần theo đuổi riêng. Hiểu thế thì những mẩu quảng cáo về "nước giàu clorua" hay "muối không clo" sẽ dễ nhận ra là vô nghĩa.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Bạn nên đi khám khi nôn hoặc tiêu chảy kéo dài quá một ngày ở người lớn, hoặc vài lần liên tiếp ở trẻ nhỏ và người cao tuổi, nhất là khi kèm khô miệng, tiểu ít, chóng mặt khi đứng dậy, lơ mơ. Mất dịch đường tiêu hoá kéo theo rối loạn natri, kali, clorua và axit – bazơ cùng lúc, có thể diễn tiến nhanh.
Người bệnh thận, bệnh tim, người dùng thuốc lợi tiểu và người có phiếu xét nghiệm báo clorua bất thường cần được bác sĩ giải thích nguyên nhân thay vì tự điều chỉnh muối hay uống dung dịch điện giải tuỳ ý.
Trẻ nhỏ bị nôn, tiêu chảy cần được bù nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế; trẻ lả đi, bỏ bú, không đi tiểu phải đưa đến cơ sở y tế ngay. Bài viết chỉ là thông tin dinh dưỡng phổ thông, không dùng để tự chẩn đoán.
Câu hỏi thường gặp
Ăn nhạt có làm thiếu clorua không?
Không ở người khoẻ. Clorua đến cùng natri từ muối, và ngay cả mức muối theo khuyến nghị của WHO vẫn đủ clorua cho nhu cầu. Thận giữ clorua lại rất hiệu quả khi lượng ăn vào giảm, nên thiếu clorua do ăn nhạt hầu như không xảy ra.
Clorua trên phiếu điện giải đồ bao nhiêu là bình thường?
Mỗi phòng xét nghiệm ghi khoảng tham chiếu riêng trên phiếu kết quả. Clorua cần được đọc cùng natri, kali, bicarbonat và tình trạng lâm sàng; một chỉ số lệch nhẹ đơn lẻ thường không có ý nghĩa nếu không đặt vào bối cảnh. Bác sĩ sẽ diễn giải cho bạn.
Nước máy có clo có làm tăng clorua trong cơ thể không?
Lượng clo dư trong nước máy rất nhỏ và là chất khử trùng, khác với clorua trong muối. Nó không góp phần đáng kể vào clorua của cơ thể. Mùi clo có thể giảm khi để nước thoáng hoặc đun sôi, nhưng đó là chuyện mùi vị và an toàn nước.
Thiếu axit dạ dày có phải do thiếu clorua không?
Hầu như không. Axit dạ dày giảm thường do tuổi tác, viêm teo niêm mạc dạ dày, nhiễm vi khuẩn hoặc dùng thuốc giảm tiết axit kéo dài, không phải do ăn thiếu muối. Ăn mặn hơn không làm tăng axit dạ dày một cách có ích; triệu chứng tiêu hoá cần được khám.
Muối hồng có ít clorua hơn muối trắng không?
Không đáng kể. Muối hồng hay muối biển đều chủ yếu là natri clorua, phần khoáng khác chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Tính theo gam, lượng clorua và natri gần tương đương muối trắng. Muối hạt to chỉ khác ở chỗ một thìa chứa ít muối hơn.
Dung dịch bù nước đường uống có clorua không?
Có. Các gói bù nước đường uống chứa natri clorua, kali clorua, chất tạo kiềm và đường theo tỷ lệ được thiết kế để ruột hấp thu nước tốt. Pha đúng lượng nước ghi trên gói là quan trọng; pha đặc hoặc loãng quá đều làm giảm tác dụng.