Với cải bó xôi, rau dền, mồng tơi, lá củ cải đường và rau sam, chần qua nước sôi một hai phút rồi đổ nước chần đi trước khi nấu canh hay xào là cách đơn giản để bớt oxalat, chất làm rau có vị chát rít ở răng và giữ lại một phần canxi trong bữa. Với các loại cải xanh, cải ngọt, cải làn, bông cải, su hào thì không cần bước này; cứ nấu thẳng như bình thường.
Bài viết cho người nội trợ muốn biết cụ thể: rau nào cần chần, chần bao lâu, chần xong nấu với tôm, cua, đậu phụ ra sao để món vẫn ngon, và ai cần cẩn thận hơn với nhóm rau này. Còn chuyện oxalat và canxi gặp nhau trong ruột diễn ra thế nào thì đã có bài riêng ở danh mục các chất tranh nhau.
Rau nào nên chần, rau nào nấu thẳng
Hàm lượng oxalat dao động theo giống, đất, mùa vụ và độ già của lá, nên bảng chỉ chia theo nhóm tương đối, đủ dùng cho bếp gia đình.
| Nhóm | Rau quen thuộc | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Oxalat cao | Cải bó xôi (rau chân vịt), rau dền, lá củ cải đường, rau sam, lá chua me, khế chua | Chần một hai phút, đổ nước, rồi mới nấu hoặc xào |
| Oxalat khá | Mồng tơi, một số rau rừng có vị chát | Chần nếu nấu thường xuyên hoặc ăn nhiều; ăn thỉnh thoảng thì nấu thẳng cũng được |
| Oxalat thấp | Cải xanh, cải ngọt, cải làn, cải bắp, bông cải xanh, su hào, cải thảo | Nấu thẳng, không cần chần, giữ được vitamin C |
| Nhóm khác | Rau muống, rau lang, rau ngót, bầu bí | Nấu bình thường; chần chỉ khi cần giữ màu hoặc khử nhựa |
Nhóm oxalat thấp có một ưu điểm thường bị bỏ qua: canxi trong cải xanh, cải làn, bông cải được cơ thể hấp thu khá tốt, trong khi canxi trong cải bó xôi phần lớn đã bị oxalat giữ lại ngay trong lá. Nếu mục đích là lấy canxi từ rau, nhóm họ cải làm tốt hơn hẳn, dù trên bảng thành phần cải bó xôi trông có vẻ nhiều canxi.
Chần đúng cách: nhanh, nhiều nước, đổ nước đi
Chần khác luộc ở chỗ thời gian rất ngắn. Mục đích là để phần oxalat hoà tan đi theo nước mà rau vẫn còn màu và độ giòn.
- Rửa sạch rau nguyên lá, nhặt bỏ lá già, úa. Lá già thường chát hơn lá non.
- Đun một nồi nước rộng tới sôi mạnh. Nước nhiều giúp nồng độ chất hoà tan trong nước thấp, rau thả vào không làm nước nguội quá nhanh.
- Thả rau vào, đảo đều, giữ khoảng một đến hai phút. Cải bó xôi và rau dền lá non chỉ cần chừng một phút; cọng to, lá già lâu hơn chút.
- Vớt ra, xả qua nước lạnh hoặc thả vào bát nước nguội. Bước này chặn nhiệt, giữ rau xanh, không chín nhũn.
- Đổ bỏ nước chần, không dùng làm canh. Đây là điểm khác với nước luộc rau muống hay rau cải: nước chần rau nhiều oxalat chứa đúng phần chất muốn loại bỏ.
- Vắt nhẹ cho ráo, rồi mới cho vào nồi canh hay chảo xào ở bước cuối. Rau đã chần chỉ cần đun lại rất ngắn.
Một nồi nước chần dùng được cho hai ba mẻ rau, nhưng khi nước đã đổi màu đậm thì nên thay nước mới. Đổi lại, chần cũng làm mất một phần vitamin C và folate vào nước. Đây là sự đánh đổi chấp nhận được với nhóm rau oxalat cao, vì chúng vẫn còn nhiều beta-caroten, vitamin K và chất xơ, những thứ không tan vào nước chần.
Nấu với tôm, cua, đậu phụ sau khi chần
Canh rau dền nấu tôm. Nấu nước dùng với tôm đã xào sơ, nêm vừa, thả rau dền đã chần vào sau cùng, sôi lại là tắt bếp. Canh vẫn đỏ đẹp vì sắc tố của rau dền đỏ, nhưng nước canh trong hơn, không chát.
Canh mồng tơi nấu cua đồng. Mồng tơi nhớt tự nhiên, nhiều người thích độ sánh đó nên không chần. Nếu muốn giảm bớt oxalat mà giữ độ nhớt, có thể chần thật nhanh, chừng nửa phút. Canh cua đồng có canxi từ cua, mồng tơi ăn cùng sẽ giữ một phần canxi đó lại; đổi lại chính canxi cũng giữ một phần oxalat không cho vào máu.
Cải bó xôi xào tỏi, xào thịt bò. Chần nhanh, vắt ráo rồi xào lửa lớn với tỏi phi. Rau chần trước không ra nước nhiều trong chảo, đĩa rau xào gọn và không bị úng.
Đậu phụ non nấu cải bó xôi. Món canh kiểu này phổ biến ở các nhà hàng Hoa, Nhật. Đậu phụ đông bằng muối canxi là nguồn canxi tốt; chần rau trước giúp đậu phụ giữ lại được nhiều canxi hơn cho người ăn.
Rau sam xào tỏi, nộm rau sam. Rau sam có vị chua nhẹ do oxalat. Chần trước rồi trộn nộm hay xào giúp bớt chua chát, dễ ăn hơn với trẻ.
Không cần sợ oxalat với bữa ăn bình thường
Đọc tới đây, có người sẽ muốn bỏ hẳn rau dền, cải bó xôi. Điều đó không cần thiết. Những loại rau này vẫn giàu beta-caroten, vitamin K, folate, magie và chất xơ. Với người khoẻ mạnh, ăn uống đa dạng, ăn vài lần trong tuần không gây vấn đề gì đáng kể. Chần là cách để món ngon hơn và có lợi hơn chút ít, không phải quy tắc bắt buộc.
Điều đáng tránh là cách ăn dồn: uống nước ép cải bó xôi sống hằng ngày với lượng lớn, hay ăn một loại rau oxalat cao gần như mỗi bữa trong thời gian dài theo một trào lưu nào đó. Lượng oxalat lúc đó cao hơn nhiều so với bữa cơm gia đình. Một số trường hợp tổn thương thận đã được báo cáo trên y văn ở những người uống nước ép rau xanh với lượng rất lớn liên tục, kèm theo các yếu tố nguy cơ khác. Nguyên tắc đa dạng rau là cách phòng đơn giản nhất.
Một chi tiết hữu ích: uống đủ nước trong ngày giúp thận đào thải tốt hơn, và ăn rau oxalat cao cùng bữa có thực phẩm giàu canxi như tôm, cua, đậu phụ, sữa thì oxalat bị giữ lại trong ruột nhiều hơn, ít đi vào máu hơn. Bữa cơm Việt với canh rau dền nấu tôm, mồng tơi nấu cua vô tình đã làm đúng điều này.
Mẹo bếp để món rau chần vẫn ngon
Rau chần dễ bị nhạt và mất màu nếu làm không khéo. Vài mẹo nhỏ giúp món vẫn hấp dẫn.
- Thêm một chút muối vào nồi nước chần giúp rau giữ màu xanh và có vị đậm hơn.
- Chần từng mẻ nhỏ thay vì dồn cả bó vào nồi, để nước luôn sôi và rau chín đều trong thời gian ngắn.
- Chần xong ngâm nước nguội ngay rồi vắt, rau giữ được độ giòn và màu xanh khi xào lại.
- Với canh, nấu nước dùng thật ngọt từ tôm, cua, xương trước, rau chần chỉ cho vào sau cùng để giữ màu.
- Có thể chần trước nhiều rau rồi chia phần, cất ngăn mát, dùng trong một hai ngày cho các bữa khác nhau.
- Rau dền đỏ khi chần ra nước màu tím đỏ; đó là sắc tố hoà tan, không phải phẩm màu.
- Rau đã chần mà muốn xào thì để thật ráo nước, chảo thật nóng, xào nhanh tay để rau không bị úng và nhạt.
Nếu cả nhà đã quen vị rau dền nấu thẳng và ăn không thấy chát, bạn có thể giữ nguyên thói quen với những bữa thỉnh thoảng. Chần nên ưu tiên khi nấu cho người có nguy cơ sỏi thận, hoặc khi rau dùng nhiều lần trong tuần. Với bữa ăn của trẻ nhỏ, rau đã chần còn có lợi là mềm, bớt chát, trẻ dễ chấp nhận hơn, nên việc chần thêm một bước thường đáng công.
Vài lầm tưởng hay gặp khi chần rau
Cho chút bột soda vào nước chần cho rau xanh hơn. Soda làm nước có tính kiềm, rau giữ màu xanh đẹp thật, nhưng môi trường kiềm phá vitamin C và vitamin B1 nhanh hơn, rau còn dễ bị nhũn. Một chút muối và thời gian chần ngắn là đủ để giữ màu mà không đánh đổi vitamin.
Chần càng lâu càng bớt oxalat, càng tốt. Phần lớn oxalat hoà tan ra trong vài phút đầu; kéo dài thêm chủ yếu làm rau nhũn và mất vitamin. Rau chần tới mức chín nhũn thì vừa mất ngon vừa mất phần lợi của rau.
Chần rau là để khử sạch thuốc bảo vệ thực vật. Rửa kỹ và chần có giúp giảm một phần tồn dư bám bên ngoài, nhưng không thay được việc chọn nguồn rau tin cậy. Chần là để giảm oxalat và vị chát, không nên xem là cách "giải độc".
Rau nào có vị chát cũng là do oxalat. Vị chát còn có thể đến từ tanin hay các chất khác trong rau rừng, lá non. Nhiều loại rau rừng cần luộc bỏ nước vì lý do riêng của chúng; với rau lạ, hỏi người địa phương quen dùng hoặc không ăn khi chưa rõ cách chế biến.
Ai nên cẩn thận hơn và khi nào nên gặp bác sĩ
Người đã từng bị sỏi thận, nhất là sỏi canxi oxalat, nên hỏi bác sĩ tiết niệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng về chế độ ăn cụ thể. Thường thì người bệnh được khuyên uống đủ nước, giảm muối, hạn chế một số thực phẩm rất nhiều oxalat và không tự ý cắt giảm canxi trong bữa ăn; tuy vậy chế độ ăn còn tuỳ loại sỏi và xét nghiệm của từng người, nên đừng tự áp một danh sách kiêng trên mạng.
Người có bệnh thận mạn, người có bệnh đường ruột gây kém hấp thu chất béo, người đã phẫu thuật dạ dày giảm cân có thể hấp thu oxalat nhiều hơn bình thường và cần lời khuyên riêng. Nếu bạn đau quặn vùng hông lưng lan xuống bụng dưới, tiểu buốt, tiểu ra máu, sốt kèm đau lưng, hãy đi khám ngay, đó không phải lúc tự chỉnh món ăn. Người dùng thuốc chống đông nhóm kháng vitamin K cũng nên giữ lượng rau lá xanh đậm như cải bó xôi tương đối đều giữa các ngày và trao đổi với bác sĩ điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Chần rau có làm mất hết chất dinh dưỡng không?
Không. Chần ngắn làm mất một phần vitamin C và folate vào nước, nhưng beta-caroten, vitamin K, chất xơ phần lớn vẫn ở lại trong rau. Với nhóm rau oxalat cao, phần đánh đổi này đáng giá vì giảm được vị chát và một phần oxalat hoà tan.
Rau muống có phải chần trước khi nấu không?
Không bắt buộc. Rau muống thường được luộc, xào hoặc nấu canh trực tiếp. Bạn có thể chần nếu muốn giữ màu xanh khi xào, nhưng đó là lý do về món ăn hơn là về oxalat. Nước luộc rau muống có thể dùng làm canh.
Ăn cải bó xôi sống trong món trộn có sao không?
Thỉnh thoảng ăn một đĩa salad cải bó xôi non thì không đáng lo với người khoẻ mạnh. Điều cần tránh là ăn lượng rất lớn đều đặn hằng ngày, hoặc uống nước ép cải bó xôi sống thay nước. Người có tiền sử sỏi thận nên hỏi bác sĩ trước.
Nấu canh mồng tơi với cua có làm mất canxi của cua không?
Một phần canxi sẽ bị oxalat trong mồng tơi giữ lại, nên cơ thể lấy được ít hơn so với ăn cua riêng. Đổi lại, oxalat cũng bị giữ lại ít vào máu hơn. Với bữa ăn đa dạng, món canh quen thuộc này không có gì phải bỏ.
Chần rau bằng nước sôi có cần cho thêm gì không?
Một chút muối là đủ để rau giữ màu và có vị. Một số người cho thêm vài giọt dầu để rau bóng hơn; điều đó không ảnh hưởng tới oxalat. Quan trọng nhất là nước sôi mạnh, thời gian ngắn và đổ nước chần đi.
Rau dền trắng và rau dền đỏ khác nhau thế nào khi chần?
Cả hai đều có oxalat và có thể chần như nhau. Rau dền đỏ ra màu tím đỏ trong nước do sắc tố hoà tan, rau dền trắng nước chần trong hơn. Vị và cách nấu sau khi chần gần như giống nhau.