MatThiet.comMật Thiết
Phối món ăn Việt để hấp thu tốt

Cà rốt, gấc, bí đỏ nấu với dầu: chế biến món giàu beta-caroten cho dễ hấp thu

Vì sao cà rốt xào, xôi gấc trộn dầu, canh bí đỏ có thịt giúp lấy beta-caroten tốt hơn ăn sống không béo; cách thêm dầu vừa đủ cho món luộc, sinh tố, gỏi.

Wok tossing sliced carrots and pumpkin in a little oil over high flame, Can Tho home kitchen, orange tones, steam and motion blur, close side angle

Cà rốt, gấc, bí đỏ, khoai lang ruột vàng và rau lá xanh đậm cho cơ thể nhiều beta-caroten hơn khi được nấu chín và ăn cùng một ít chất béo. Beta-caroten tan trong dầu, lại nằm kẹt trong vách tế bào cứng của củ quả; nhiệt làm mềm vách tế bào, còn chất béo trong bữa giúp đưa nó qua thành ruột. Một đĩa cà rốt xào, bát canh bí đỏ nấu tôm có chút mỡ, xôi gấc trộn dầu là những món đã làm đúng điều đó từ lâu.

Bài này chỉ bàn chuyện bếp: nấu thế nào, thêm bao nhiêu dầu là đủ, món nào nên phối với món nào, và những hiểu lầm như "ăn càng nhiều cà rốt càng sáng mắt". Vai trò của vitamin A trong cơ thể có bài riêng ở danh mục vitamin tan trong dầu.

Beta-caroten bị giữ trong củ quả như thế nào

Beta-caroten là sắc tố màu cam đỏ, cơ thể chuyển một phần thành vitamin A khi cần. Trong cà rốt sống, nó nằm trong những cấu trúc nhỏ bên trong tế bào, bao quanh bởi vách tế bào khá cứng. Nhai cà rốt sống chỉ phá vỡ được một phần, nên phần lớn đi qua ruột mà không được hấp thu. Khi nấu chín, vách tế bào mềm ra và bị phá vỡ dễ hơn, beta-caroten thoát ra nhiều hơn.

Đã thoát ra rồi vẫn chưa đủ. Vì tan trong dầu, beta-caroten cần được hoà vào những giọt mỡ nhỏ trong ruột, nhờ mật tạo thành, rồi mới qua được thành ruột. Nếu bữa ăn gần như không có chất béo, phần lớn beta-caroten vẫn bị bỏ phí. Đó là lý do hai yếu tố đi đôi: nấu chín hoặc xay nhuyễn để giải phóng, và có chút chất béo để mang đi.

Các sắc tố cùng họ như lycopene trong cà chua, gấc, dưa hấu, hay lutein trong rau lá xanh và lòng đỏ trứng cũng theo đúng quy luật ấy. Cà chua nấu với dầu thành sốt cho nhiều lycopene sẵn sàng hấp thu hơn cà chua sống thái lát. Vì vậy mẹo nấu trong bài này dùng chung cho cả nhóm rau củ màu cam, đỏ và xanh đậm.

Mỗi loại rau củ hợp với cách nấu nào

Không cần nấu mọi thứ thật mềm. Bảng dưới gợi ý cách nấu giúp lấy carotenoid tốt mà vẫn giữ món ngon, theo các món quen thuộc ở Việt Nam.

Rau củSắc tố chínhCách nấu hợpChất béo đi kèm sẵn có
Cà rốtBeta-carotenXào, hầm trong canh xương, nấu súpDầu xào, mỡ trong nước hầm
GấcLycopene, beta-carotenTrộn màng gấc với chút rượu và dầu hoặc mỡ trước khi đồ xôiDầu, mỡ, nước cốt dừa
Bí đỏBeta-carotenCanh bí nấu tôm hoặc thịt, bí xào tỏi, súp bíMỡ thịt, dầu xào, sữa
Khoai lang ruột vàng, camBeta-carotenLuộc, hấp, nướng nguyên vỏĂn kèm lạc rang, vừng, hoặc trong bữa có món mặn
Cà chuaLycopeneSốt cà chua, canh chua, xào trứngDầu phi hành, trứng
Rau lá xanh đậm: rau ngót, cải, rau muốngBeta-caroten, luteinXào tỏi, canh có thịtDầu xào, thịt băm
Xoài, đu đủ chínBeta-caroten, một số loại có lycopeneĂn chín tự nhiên, không cần nấuĂn sau bữa có chất béo

Điều đáng chú ý là chất béo không nhất thiết phải nằm trong chính món đó. Nếu bữa cơm có món mặn có mỡ, đĩa cà rốt luộc ăn cùng bữa vẫn được hưởng lợi. Vấn đề chỉ đặt ra khi cả bữa gần như không béo, như ăn kiêng chỉ luộc, hoặc uống sinh tố cà rốt một mình lúc đói.

Bao nhiêu dầu là đủ

Không cần nhiều. Các nghiên cứu về hấp thu carotenoid cho thấy chỉ cần một lượng chất béo vừa phải trong bữa đã đủ cải thiện rõ rệt; đổ thêm dầu cho món nhoè mỡ không làm tăng tương xứng. Với bếp gia đình, một thìa dầu cho đĩa rau củ xào cả nhà ăn là hợp lý.

Chất béo từ thực phẩm nguyên cũng được tính. Vừng rang rắc lên rau, lạc rang ăn kèm khoai, vài lát bơ trộn gỏi, trứng trong món xào, mỡ trong thịt kho đều cung cấp chất béo. Không bắt buộc phải là dầu chai.

Nước cốt dừa là cách truyền thống của miền Nam. Chè bí đỏ, bí nấu nước cốt dừa, xôi gấc rưới nước cốt dừa vừa hợp vị vừa có chất béo mang carotenoid. Chỉ cần lưu ý món chè thường nhiều đường.

Ăn kiêng bỏ hết dầu mỡ là mất phần lợi. Người giảm cân hay cắt hẳn dầu mỡ, chỉ ăn rau luộc. Cắt bớt thì được, nhưng giữ một lượng nhỏ chất béo mỗi bữa giúp cơ thể dùng được rau củ đã ăn. Người có bệnh tim mạch, rối loạn mỡ máu thì lượng và loại chất béo theo hướng dẫn của bác sĩ; thường vẫn còn chỗ cho một lượng nhỏ dầu thực vật hay hạt.

Cách làm một số món quen cho đúng

Dưới đây là các bước chỉnh nhỏ trong những món người Việt nấu hằng tuần, không đổi khẩu vị.

  1. Cà rốt xào: thái lát hoặc sợi vừa, phi tỏi với chút dầu, cho cà rốt vào đảo lửa vừa, thêm vài thìa nước, đậy vung ngắn cho mềm rồi mở vung đảo khô. Cà rốt mềm mà không nhũn là vừa.
  2. Canh bí đỏ: phi hành với chút dầu hoặc mỡ, xào sơ tôm hoặc thịt băm, cho bí vào đảo vài lượt rồi mới đổ nước. Bước xào sơ giúp một phần sắc tố hoà vào chất béo trước khi pha loãng vào nước canh.
  3. Xôi gấc: trộn màng gấc với chút rượu trắng và một ít dầu hoặc mỡ trước khi trộn với gạo nếp đã ngâm. Cách trộn này vốn để giữ màu đỏ tươi, đồng thời có chất béo cho lycopene.
  4. Sinh tố cà rốt, bí đỏ: nếu uống sinh tố cà rốt, có thể xay cùng một ít sữa hoặc uống kèm bữa sáng có trứng, bánh mì phết bơ, thay vì uống không lúc đói.
  5. Cà chua: làm sốt cà chua cho món đậu phụ, cá, trứng bằng cách phi hành với dầu rồi cho cà chua vào đảo sánh. Cà chua sống thái lát vẫn tốt cho vitamin C; cà chua nấu với dầu cho lycopene.
  6. Rau lá xanh: xào tỏi nhanh lửa, hoặc luộc rồi ăn trong bữa có món mặn. Rắc chút vừng rang lên rau luộc là thêm chất béo mà không tốn dầu.

Món xào cần chú ý không để dầu quá nóng tới mức bốc khói. Lửa vừa, thời gian ngắn đủ để làm mềm rau củ mà không làm cháy dầu, và beta-caroten bền đủ để chịu được kiểu nấu này.

Ghép món màu cam, đỏ với món mặn trong một mâm

Cách dễ nhất để không phải nghĩ tới chuyện thêm dầu là đặt món giàu carotenoid cạnh một món có chất béo sẵn. Vài cặp ghép quen thuộc dưới đây vừa hợp khẩu vị vừa hợp lý về hấp thu.

  • Thịt kho tàu và rau củ luộc thập cẩm: cà rốt, su su, đậu cô ve luộc chấm nước thịt kho; chất béo trong nước kho giúp phần cà rốt.
  • Cá kho và canh bí đỏ: mỡ cá trong món kho, sắc tố trong canh bí, ăn chung một bữa.
  • Trứng chiên và cà chua: trứng xào cà chua là cặp đôi gọn gàng, có chất béo của lòng đỏ và dầu chiên, có lycopene của cà chua nấu chín.
  • Khoai lang luộc và lạc rang: bữa phụ quen của nhiều vùng quê, lạc cung cấp chất béo cho beta-caroten trong khoai ruột vàng.
  • Gỏi đu đủ, gỏi xoài xanh với lạc rang, tôm thịt: lạc và thịt mang chất béo, rau thơm thêm vitamin C.
  • Rau ngót, rau dền xào tỏi bên cạnh cơm trắng và đậu phụ rán: chất béo từ dầu xào và dầu rán đậu đủ cho phần rau lá.

Nhìn lại, những mâm cơm gia đình có đủ món mặn, món rau và canh hầu như đã tự cân bằng chuyện này. Chỉ khi ăn rau củ một mình, như bữa ăn kiêng chỉ có rau luộc, hoặc ly sinh tố uống thay bữa, mới cần chủ động thêm chút chất béo.

Ăn nhiều cà rốt có sáng mắt hơn, có bị thừa vitamin A không

Câu "ăn cà rốt cho sáng mắt" có phần đúng: thiếu vitamin A gây quáng gà và tổn thương mắt, và beta-caroten từ rau củ là nguồn vitamin A quan trọng. Nhưng với người đã đủ vitamin A, ăn thêm cà rốt không làm mắt nhìn rõ hơn. Cận thị, loạn thị không chữa được bằng món ăn.

Beta-caroten từ thực phẩm được cơ thể chuyển thành vitamin A theo nhu cầu: khi đã đủ, quá trình chuyển chậm lại. Vì vậy ăn nhiều cà rốt, gấc, bí đỏ không gây ngộ độc vitamin A như uống viên vitamin A liều cao. Hiện tượng dễ gặp nhất khi ăn rất nhiều trong thời gian dài, hay gặp ở trẻ nhỏ uống nước ép cà rốt hằng ngày, là da lòng bàn tay, lòng bàn chân ngả vàng cam. Tình trạng này được cho là lành tính và nhạt dần khi giảm ăn.

Tuy vậy, da vàng cũng là dấu hiệu của bệnh gan, mật. Phân biệt đơn giản là vàng do carotene thường không làm vàng lòng trắng mắt; nếu lòng trắng mắt vàng, nước tiểu sẫm, phân bạc màu, mệt mỏi, cần đi khám ngay. Viên bổ sung beta-caroten liều cao lại là chuyện khác hẳn với ăn rau củ; người hút thuốc lá đặc biệt không nên tự uống loại viên này khi chưa hỏi bác sĩ.

Khi nào nên gặp bác sĩ

Hãy đi khám nếu bạn hoặc người nhà nhìn kém rõ rệt khi trời chạng vạng, mắt khô kéo dài, có những vệt trắng trên lòng trắng mắt, hoặc trẻ hay bị nhiễm trùng, chậm lớn: đây là những dấu hiệu cần bác sĩ đánh giá, không thể tự xử lý bằng cách ăn thêm cà rốt. Tương tự, da vàng kèm lòng trắng mắt vàng là lý do đi khám sớm.

Người có bệnh gan, người đang dùng thuốc điều trị mụn trứng cá hoặc bệnh da có nguồn gốc vitamin A, phụ nữ mang thai, nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên nào có vitamin A. Riêng thực phẩm như cà rốt, bí đỏ, gấc trong bữa ăn bình thường thì là phần an toàn của chế độ ăn. Người có bệnh tiêu hoá kém hấp thu chất béo như bệnh tuỵ, bệnh túi mật, cắt một phần ruột cũng có thể kém hấp thu các vitamin tan trong dầu; lúc đó việc chọn chế độ ăn và có cần bổ sung hay không phải do bác sĩ quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Uống nước ép cà rốt có tốt bằng ăn cà rốt xào không?

Xay ép phá vỡ vách tế bào nên beta-caroten được giải phóng khá nhiều, nhưng nước ép thường uống một mình, không có chất béo, lại mất chất xơ. Nếu thích nước ép, bạn uống cùng bữa có chút chất béo và không thay hẳn cho rau củ nguyên.

Xôi gấc có giữ được chất khi đồ lâu không?

Lycopene và beta-caroten trong gấc khá bền nhiệt, đồ xôi theo cách thông thường không làm mất nhiều. Trộn màng gấc với chút dầu hoặc mỡ trước khi đồ vừa giữ màu vừa giúp hấp thu. Xôi để lâu ngoài không khí có thể xỉn màu dần.

Ăn cà chua sống hay nấu chín thì tốt hơn?

Mỗi cách có lợi riêng. Cà chua sống giữ nhiều vitamin C hơn, cà chua nấu với dầu cho nhiều lycopene sẵn sàng hấp thu hơn. Bữa ăn có cả đĩa cà chua sống thái lát lẫn món sốt cà chua là cách lấy được cả hai.

Trẻ ăn nhiều bí đỏ bị vàng da tay có sao không?

Vàng da lòng bàn tay do ăn nhiều thực phẩm giàu beta-caroten thường lành tính và tự hết khi giảm ăn. Nhưng nếu lòng trắng mắt cũng vàng, trẻ mệt, bỏ ăn, nước tiểu sẫm, phân bạc màu thì cần đưa đi khám ngay để loại trừ bệnh gan mật.

Dùng dầu ô liu có giúp hấp thu beta-caroten hơn dầu khác không?

Điều quan trọng là có chất béo trong bữa, loại dầu nào thông dụng cũng giúp được. Lựa chọn loại dầu nên dựa vào khẩu vị, cách nấu và lời khuyên tim mạch nói chung, không cần chọn riêng vì beta-caroten.

Rau củ màu cam để lâu có mất beta-caroten không?

Beta-caroten bền hơn vitamin C nhiều, nhưng vẫn giảm dần khi rau củ héo, để nơi nóng và có ánh sáng. Cà rốt, bí đỏ cất nơi mát, tối giữ được khá lâu. Rau lá xanh đậm nên dùng trong vài ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138